Techniek 2

In dit deel van de sektie "Techniek" worden delen van het schilderij zichtbaar gemaakt die met het blote oog niet of nauwelijks zichtbaar zijn.
Ik heb via een truc - omgekeerde 50 mm lens met plakband op de lens van het fototoestel plakken - macro-foto's genomen. Deze foto's zijn goed gelukt, zelfs de kleuren zijn behoorlijk natuurgetrouw.

Nu wil ik natuurlijk datgene wat op de foto's te zien is vergelijken met bestaande werken van Vincent van Gogh. Hier rijst echter een probleempje. Ik heb namelijk geen macro-foto's van bestaande werken!
Eerst wilde ik vragen of ik een aantal schilderijen een weekend kon lenen van het Van Gogh Museum, maar heb hier toch maar van af gezien.....

Blijft er niets anders over dan mijn toevlucht te zoeken tot reprodukties uit boeken. Deze in te scannen en vervolgens te hopen dat ik ze zonder al te veel verlies van detail uit kan vergroten. Ook moeten op deze reprodukties de verfstreken zichtbaar zijn om enigszins van nut te zijn. U zult begrijpen dat er niet veel reprodukties zijn die aan deze eisen voldoen.
Gelukkig heb ik een reproduktie gevonden die enigszins aan bovengenoemde eisen voldoet. Dit is "Meisje in het bos" (JH182). Dit werk wordt dan ook meerdere malen gebruikt als referentie, ondanks dat ik net niet voldoende details naar boven kon halen.

De onderschildering

Pas nadat ik het schilderij van dichtbij bekeek met de dradenteller zag ik dat er een hoop donkerrood/rood-bruin in het schilderij aanwezig is. Bij nadere bestudering lijkt het erop dat deze kleur gebruikt is om een onderschildering aan te brengen.
Nu had ik wel eens vernomen dat zo'n onderschildering gebruikt werd (vnl. in de middeleeuwen) bij dun geschilderde werken om de kleur 'door te laten schemeren' in de daarop volgende dunne verflaag.
Bij het schilderij 'Plaggenhut met stokken' zal bovengenoemd effect waarschijnlijk niet de bedoeling geweest zijn omdat de opvolgende verflagen erg dik aangebracht zijn. Doorschemeren van het rood is zodoende onwaarschijnlijk.
Ook had ik tot dan toe nooit iets gelezen of gezien over onderschilderingen in het vroege werk van Van Gogh. Dit lijkt ook niet logisch gezien de werkwijze van Van Gogh die immers gekenmerkt wordt door dikke verflagen. Ik had wel eens gelezen over het gebruik van een ondertekening in potlood, krijt of houtskool teneinde de compositie vast te leggen, maar nooit over een onderschildering, laat staan in de kleur rood!
Is dit dan eindelijk een argument waarom Plaggenhut met stokken niet 'de eerste studie' is?

In onderstaande foto's is duidelijk de donkerrode/rood-bruine ondergrond te zien. Klik op de foto voor een full-size foto.



Vorige week heb ik het boek "Vincent van Gogh Schilderijen" (geschreven en uitgegeven door het Van Gogh Museum) gekocht, waarin ieder schilderij uit het vroege oeuvre, en in het bezit van het Van Gogh Museum, tot in detail geanalyseerd wordt.
Bij de bespreking van "Boerenhuizen/Hutten" JH395, een werk wat hoogstens enkele weken na de "eerste studie" gemaakt is, lezen we het volgende:

Opvallend is dat op de grondering een rood-bruine laag aangebracht is. Van Gogh had dit mogelijk ontleend aan oudere voorbeelden met een klassieke imprimatura, maar anders dan hierbij de bedoeling is, speelt deze onderliggende kleur in "Hutten" niet mee in de uiteindelijke voorstelling. De ondergrond was hier waarschijnlijk alleen bedoeld om te helpen bij zijn pogingen de donkere voorgrond qua toon goed af te stemmen op de lichte lucht. Hij kon de voorstelling nu meteen opbouwen vanaf een middentoon en werd niet in de war gebracht door het wit van de grondering.

Uit bovenstaande tekst is het volgende te concluderen:

1. Het woordje “Opvallend” geeft aan dat het aanbrengen van een rood-bruine ondergrond, een ongebruikelijke werkwijze is voor Vincent van Gogh.
2. Het Van Gogh Museum weet niet zeker wat de functie is van de rood-bruine ondergrond (“waarschijnlijk"). Dit geeft aan dat het aanbrengen van een rood-bruine ondergrond niet tot de gangbare schildertechnieken behoorde. Indien tijdgenoten van Van Gogh deze techniek wel toepasten dan zou de functie van de grondlaag immers bekend zijn.

Met andere woorden: De aanwezigheid van een rood-bruine grondlaag in “Hutten / Boerenhuizen” behoort specifiek bij de werkwijze die van Gogh op dat moment in Drenthe hanteerde. Dat een andere schilder zo’n ondergrond aanbracht is onwaarschijnlijk, het lijkt een “uitvinding” van Vincent zelf te zijn.

Van de bekende werken is alleen het schilderij “Hutten / Boerenhuizen” door Van Gogh voorzien van een rood-bruine grondlaag.
Zeker is dat Van Gogh, na aankomst in Drenthe, minstens drie schilderijen gemaakt heeft voordat hij "Hutten / Boerenhuizen" schilderde. Alle drie deze schilderijen (1. een plaggenhut met stokken, 2. een kerkhofje en 3. een ondergaande zon tussen berkenboompjes), zijn tot op heden nooit boven water gekomen. Het is dus niet bekend of deze werken ook een rood-bruine grondlaag hebben.
Wat we wel weten is dat Vincent in deze periode in de fase “donkere voorgrond tegen een lichte lucht” zat. Gezien zijn werkwijze van veel oefenen in soortgelijke stijlen en technieken is het zeker niet uit te sluiten, eerder waarschijnlijk te noemen, dat genoemde drie werken een rood-bruine grondering hebben.

Conclusie:
Dat de vervaardiger van “Plaggenhut met stokken”, een rood-bruine grondlaag heeft aangebracht, zonder dat dit tot een bepaalde schildertechniek behoort, is opmerkelijk te noemen.
Hij heeft dit tegelijkertijd met Vincent van Gogh uitgevonden!
(Tenzij beide personen dezelfde zijn).


In eerste instantie dacht ik in de aanwezigheid van een rode onderschildering (eindelijk) een argument gevonden te hebben waarom het onwaarschijnlijk is dat "Plaggenhut met stokken" hetzelfde werk is als "de eerste studie" van Vincent van Gogh.
Nu blijkt het tegendeel waar te zijn. De donkerrode/rood-bruine onderschildering kan toegevoegd worden aan de steeds langer wordende lijst van pro-argumenten.

De oranje/rode toetsen

Geloof het of niet, maar felle kleuren als rood/oranje en 'gifgroen' komen veelvuldig voor in het schilderij "Plaggenhut met stokken". Dit is met het blote oog praktisch niet te zien, maar met een sterke loep of dradenteller des te meer.
(In de toekomst behandel ik deze kleuren gedetailleerd in de sektie "Palette/Kleuren").

Zelfs in het sombere "Plaggenhut met stokken" komt de felle kleur rood/oranje voor. Ik heb een toets gefotografeerd die zich bevindt op de kopse muur van de plaggenhut.
In "Meisje in het bos" komen dit soort rood/oranje toetsen meerdere malen voor.

In bovenstaand plaatje komt de toets van JH182 nogal rood over, in werkelijkheid (ik heb het zelf gecontroleerd in het Kröller-Müller Museum) is hij duidelijk rood/oranje. De afmetingen van de toetsen zijn ongeveer gelijk, de vorm/structuur vertoont zeer veel gelijkenis. (De toets van JH182 is minder vergroot omdat hij dan te veel aan duidelijkheid en scherpte verliest).

De hoek linksonder

In de linker onderhoek van het schilderij komt veel rood en groen voor. Het lijkt erop alsof er een donkerrode onderschildering aanwezig is. Dit is ook zo bij "Meisje in het bos". Op onderstaande fotos is de rode ondergrond te zien. Ook het 'gifgroen' is duidelijk zichtbaar.

Op beide schilderijen zijn vele plaatsen aan te wijzen waar de rode ondergrond en gifgroene streken voorkomen. Evenals bij de vorige foto van de oranje toets is de foto van JH182 minder sterk uitvergroot als die van "Plaggenhut met stokken".

Korte toetsen

In vele werken (landschappen) uit het vroege oeuvre van Van Gogh wordt de voorgrond min of meer op dezelfde wijze weergegeven. Vincent gebruikt hiervoor korte verfstreken cq toetsen van verschillende kleuren. Zij zijn aangebracht in diverse richtingen en hebben een behoorlijk grillig oppervlak, textuur. Naarmate de afstand tot het onderwerp toeneemt worden de toetsen vervangen door streken met minder textuur en een vlakker kleurgebruik. Op deze wijze wordt dieptewerking verkregen.
Zo is onder andere de bosgrond in JH182 op deze wijze geschilderd. Ook de voorgrond en de plaggenhut van het schilderij "Plaggenhut met stokken" zijn middels deze techniek geschilderd.

Dit soort (voorgrond-)toetsen is duidelijk zichtbaar in bovenstaande foto's. Het heeft mij verbaast dat deze techniek met het blote oog nauwelijks zichtbaar is bij het schilderij "Plaggenhut met stokken". Pas nadat ik de dradenteller gebruikte werden de verfstreken en toetsen zichtbaar. Achteraf gezien is dit eigenlijk wel logisch. Het schilderij heeft ruim een halve eeuw bij een sigarenroker in de kamer gehangen. De vervuiling is daardoor enorm. Een grauwe laag maakt de kleuren monotoon en vervlakt de textuur. Dit effect treedt met name op bij de korte verfstreken met een hoop textuur doordat het vuil de 'kuiltjes' opvult.
Middels moderne fotobewerkingssoftware kan deze grauwsluier enigszins verwijderd worden, zodat de oorspronkelijke onderliggende kleuren zichtbaar worden. Naast de overeenkomst in vorm en textuur van de verfstreken is ook de overeenkomst in kleur (groen en oranje) duidelijk zichtbaar in bovenstaande foto's.

De grillige lichte gebieden

In "Plaggenhut met stokken" valt op dat er een aantal gebieden zijn waar de verf zeer dik is aangebracht en tevens een grillige structuur vertoont. Deze gebieden zijn licht van kleur, tegen wit aan.
Het lijkt alsof er een klodder verf bovenop de onderliggende laag gezet is.
Wat ook opvalt is dat er in deze gebieden, in tegenstelling tot de overige, geen sporen van penseelharen te zien zijn. Het verfoppervlak is glad en bolvormig.


De vraag rijst natuurlijk of we dit ook ergens tegenkomen in het werk van Vincent van Gogh?
U raadt het al, het begint onderhand saai te worden.
Hieronder een tweetal slechte foto's (genomen van ingescande reprodukties).
Wat ik bedoel is met enige goede wil toch wel zichtbaar, hoop ik.



Klikt u op de detailfoto van "Plaggenhut met stokken" voor een direct vergelijk.

Plaggenhut met stokken & Vincent van Gogh - door Carl & Ans 2003-2005.

De Minolta


Boerenhuizen
(Hutten)

Lyonesche kwasten van varkenshaar.
Vincent's goedkope gereedschap.