|
 De brieven
"De brieven" spelen een belangrijke rol voor Van Gogh onderzoekers.
Gedurende zijn korte leven schreef Vincent heel vaak een uitgebreide brief aan zijn broer Theo.
Als voorbeeld van de frequentie: Vanaf 11 september 1883, tot 28 september 1883 (de eerste
weken van Vincent's verblijf in Drenthe) schreef hij 7 brieven aan zijn broer.
Deze brieven zijn verscheidene keren gepubliceerd en in diverse talen. De laatste versie
is gepubliceerd in 1990 en het is de tekst van deze uitgave die gebruikt is in deze website.
Zoals gezegd spelen "De brieven" een vooraanstaande rol in het onderzoek naar het leven en
werk van Vincent van Gogh. In zijn brieven schrijft Vincent vaak over de schilderijen die hij aan
het maken is en tevens over de dingen die hem interesseren. Hij maakt vaak schetsen
van zijn schilderijen in de brieven,
zodat zijn broer (en financier) kan zien waar hij mee bezig is.
Als Vincent in Hoogeveen arriveert schrijft hij direct een brief naar Theo om hem
zijn nieuwe adres door te geven.
"A. Hartsuiker, logementhouder te Hoogeveen"
In zijn tweede brief, gedateerd ca. 15 september 1883, schrijft Vincent dat hij de
buurt rondom Hoogeveen verkent heeft. Tevens schrijft hij:
"Ik voeg hierbij een krabbeltje naar mijn eerste geschilderde studie uit deze buurt,
een hut op de heide. Een hut geheel uit plaggen en stokken slechts gemaakt.
Van die soort heb ik er een stuk of 6 ook van binnen gezien en er zullen meer
studies van komen.
Hoe 't exterieur daarvan in de schemering of even na zonsopgang zich voordoet, kan
ik niet juister zeggen dan u zeker schilderij van Jules Dupré in herinnering te brengen, dat
meen ik van Mesdag behoort, met twee hutten erop, waarvan de mosdaken verbazend diep van
toon afkomen tegen een dampige, stoffige avondhemel. Dat is hier.
Nu binnen in die hutten, donker als een spelonk, is het zeer mooi."
En tevens in dezelfde brief:
"Om u een staaltje te geven van het echte van deze streek. Terwijl ik die hut zat
te schilderen, kwamen er twee schapen en een geit, die op het dak van dit
woonhuis begonnen te grazen. De geit klom op de nok en keek de schoorsteen in.
De vrouw, die iets op het dak hoorde, schoot naar buiten en slingerde haar bezem
naar de geit voornoemd, welke als een gems naar beneden sprong."
Het is interessant om na te gaan over welk schilderij Vincent het heeft in bovenstaande
fragmenten. Er zijn twee bekende schilderijen uit de Drentse periode waar een
(plaggen)hut op afgebeeld is en deze twee zijn daardoor de enige potentiële kandidaten
voor het in de brief genoemd schilderij.
(Vanaf hier zullen we het in de tweede brief vanuit Drenthe genoemde schilderij
'de eerste studie' noemen.
De twee kandidaten zijn "Huisje met hopen turf" & "Boerenhuizen".
Is het "Huisje met hopen turf"?
De conclusie is snel getrokken dat "Huisje met hopen turf" niet 'de eerste studie'
kan zijn. In een brief, geschreven ca. 7 weken na aankomst in Hoogeveen, sluit Vincent
een schets bij van "Huisje met hopen turf" en schrijft aan Theo dat hij aan dit schilderij
werkzaam is.
De experts zijn het hierover eens.
Is het "Boerenhuizen"?
Sommigen denken een referentie te vinden naar "Boerenhuizen" in een brief die Vincent
schrijft bij aankomst in Nieuw Amsterdam. (Vincent verbleef de eerste 3 weken in
Hoogeveen, daarna vertrok hij per trekschuit naar het verlaten Zuid-Oostelijk deel
van Drenthe, hij kwam aan in Nieuw Amsterdam).
Vincent schrijft in deze brief:
"Te Hoogeveen heb ik voor mijn vertrek nog enige studies geschilderd, een grote
boerderij met mosdaken o.a."
Dit zou kunnen refereren aan het schilderij "Boerenhuizen". Als dit zo is, dan volgt
hier direct uit dat "Boerenhuizen", niet 'de eerste studie' kan zijn, want 'de eerste
studie' is geschilderd vlak na aankomst in Hoogeveen. Vincent schrijft immers dat hij het
schilderij van de boerderij met mosdaken geschilderd heeft vlak voor vertrek uit
Hoogeveen.
Naast bovenstaande zijn er meerdere redenen waarom het onwaarschijnlijk is dat
"Boerenhuizen" hetzelfde schilderij als 'de eerste studie' is:
Laten we eens nagaan wat Vincent precies schrijft en dit vergelijken met het
schilderij "Boerenhuizen".
"... een hut op de heide. Een hut geheel uit plaggen en stokken slechts gemaakt."
Vincent schrijft tweemaal hut en niet hutten. Op "Boerenhuizen" zijn
minstens twee hutten afgebeeld.
"Een hut geheel uit plaggen en stokken slechts gemaakt."
Het is duidelijk zichtbaar dat de hutten als afgebeeld in "Boerenhuizen" muren hebben,
waarschijnlijk van steen of hout. Ze zijn niet geheel uit slechts plaggen en stokken
gemaakt.
Tevens:
"Nu binnen in die hutten, donker als een spelonk, is het zeer mooi."
De afgebeelde hutten zijn voorzien van ramen, ze zullen van binnen niet 'donker als een
spelonk' zijn.
Een vierde reden is te vinden in het woord 'plaggenhut'. Toentertijd waren er drie
benamingen gangbaar:
1. 'plaggenhut' of 'hut' - Het kleinste bouwwerk mogelijk.
2. 'plaggenkeet' of 'keet' - Een bouwwerk van gemiddelde afmetingen.
3. 'boerderij' - Het grootste bouwwerk.
Vincent zou de afgebeelde bouwwerken 'plaggenkeet' genoemd hebben en niet 'plaggenhut'.
De omschrijving 'plaggenhut' is duidelijk bedoeld voor de allerkleinste hutjes.
De enige conclusie die uit bovenstaande getrokken kan worden is dat het schilderij
'de eerste studie' onbekend is. Dijk & van der Sluis komen tot dezelfde conclusie
in hun diepgaand onderzoek naar de Drentse tijd van Vincent van Gogh.
Ook het Van Gogh Museum is deze mening toegedaan, bij de bespreking van het
schilderij "Boerenhuizen" (Hutten) schrijven zij:
"Zijn eerste schilderij in Drenthe bestond uit een 'hut [op de heide] geheel
uit plaggen en stokken slechts gemaakt'. Op dit in Hoogeveen vervaardigde, thans
niet meer bekende werk zoudens tijdens zijn verblijf in Drenthe nog meerdere studies
van hutten volgen, waarvan er twee bewaard zijn gebleven: 'Boerderij met turfhopen' en
het hier beschreven werk."
Met 'het hier beschreven werk', wordt Boerenhuizen JH395 bedoeld.
Zou "Plaggenhut met stokken" 'de eerste studie' kunnen zijn?
Laten we nogmaals onderzoeken wat Vincent schreef en de tekst nu vergelijken met
het schilderij "Plaggenhut met stokken".
Ten eerste ons geheugen even opfrissen en de tekst nogmaals lezen:
"Ik voeg hierbij een krabbeltje naar mijn eerste geschilderde studie uit deze buurt,
een hut op de heide. Een hut geheel uit plaggen en stokken slechts gemaakt.
Van die soort heb ik er een stuk of 6 ook van binnen gezien en er zullen meer
studies van komen.
Hoe 't exterieur daarvan in de schemering of even na zonsopgang zich voordoet, kan
ik niet juister zeggen dan u zeker schilderij van Jules Dupré in herinnering te brengen, dat
meen ik van Mesdag behoort, met twee hutten erop, waarvan de mosdaken verbazend diep van
toon afkomen tegen een dampige, stoffige avondhemel. Dat is hier.
Nu binnen in die hutten, donker als een spelonk, is het zeer mooi."
En tevens in dezelfde brief:
"Om u een staaltje te geven van het echte van deze streek. Terwijl ik die hut zat
te schilderen, kwamen er twee schapen en een geit, die op het dak van dit
woonhuis begonnen te grazen. De geit klom op de nok en keek de schoorsteen in.
De vrouw, die iets op het dak hoorde, schoot naar buiten en slingerde haar bezem
naar de geit voornoemd, welke als een gems naar beneden sprong."
OK, daar gaan we:
"Ik voeg hierbij een krabbeltje naar mijn eerste geschilderde studie..."
Helaas is dit krabbeltje (schetsje) verloren gegaan.
".... een hut op de heide."
Als we de rechteronderzijde van het schilderij bekijken dan is het buiten kijf
dat hier een heide afgebeeld kan zijn.
"Een hut geheel uit plaggen en stokken slechts gemaakt."
Het is duidelijk te zien dat de hut van turven en stokken gemaakt is. Er zijn
geen houten of stenen muren.
"Hoe 't exterieur daarvan in de schemering of even na zonsopgang zich voordoet, kan
ik niet juister zeggen dan u zeker schilderij van Jules Dupré in herinnering te brengen, dat
meen ik van Mesdag behoort, met twee hutten erop, waarvan de mosdaken verbazend diep van
toon afkomen tegen een dampige, stoffige avondhemel. Dat is hier."
Het schilderij wat Vincent bedoeld is hiernaast afgebeeld. Of men overeenkomsten ziet
of niet is een subjectieve beoordeling.
Wel geeft Vincent een aanwijzing over het tijdstip van de dag; "schemering / zonsopgang".
Het staat buiten kijf dat "Plaggenhut met stokken" rondom zonsopgang of zonsondergang geschilderd is.
"Van die soort heb ik er een stuk of 6 ook van binnen gezien en er zullen meer
studies van komen.
"Nu binnen in die hutten, donker als een spelonk, is het zeer mooi."
De hut afgebeeld in "Plaggenhut met stokken" heeft geen ramen. Tenminste niet
aan de voor ons zichtbare zijden. In de hut zal het "donker als een spelonk" zijn.
"Om u een staaltje te geven van het echte van deze streek. Terwijl ik die hut zat
te schilderen, kwamen er twee schapen en een geit, die op het dak van dit
woonhuis begonnen te grazen. De geit klom op de nok en keek de schoorsteen in."
Om het voor een geit mogelijk te maken dat hij het dak op kan klimmen moet de
onderkant van het dak vlak bij de grond zitten. Tevens moet de schoorsteen erg laag
zijn om erin te kunnen kijken. In mijn verbeelding kan ik de geit op de nok zien
staan, rustig door de schoorsteen naar binnen kijkend.
"De vrouw, die iets op het dak hoorde, schoot naar buiten en slingerde haar bezem
naar de geit voornoemd, welke als een gems naar beneden sprong."
Uit deze zin kunnen we concluderen dat er een vrouw aanwezig was. Op het
schilderij is een vrouw afgebeeld.
Conclusie:
(Uit brief 389 [324]).
Kan a.d.h.v. de briefteksten omtrent de "eerste studie" uitgesloten
worden dat "Plaggenhut met stokken" de eerste studie is?
Nee, er komt in de passages omtrent de "eerste studie" niets
voor wat er op zou kunnen wijzen dat "Plaggenhut met stokken" niet de eerste studie is.
Er zijn daarentegen maar liefst zes aanwijzingen uit Vincent's eigen
woorden waaraan "Plaggenhut met stokken" geheel voldoet.
Voldoet "Plaggenhut met stokken" aan de passages uit de brieven?
Ja, er is niets te vinden in "Plaggenhut met stokken" wat een extra omschrijving nodig
zou maken. M.a.w. indien Vincent "Plaggenhut met stokken" zou moeten omschrijven dan
zou hij dit gedaan kunnen hebben op de wijze waarop hij zijn
"eerste studie" omschreef.
De brieftekst sluit "Plaggenhut met stokken" niet uit als zijnde
'de eerste studie', integendeel.
Ik heb alle brieven rondom de Drentse periode doorgespit om aanwijzingen te
vinden dat "Plaggenhut met stokken" niet de onbekende 'eerste studie' kan
zijn, ik heb er niet één kunnen vinden.
Zijn er nog meer briefteksten die kunnen refereren aan het schilderij "Plaggenhut met stokken"?
In brief 392[327], geschreven zo'n 2 weken na aankomst te Hoogeveen, schrijft Vincent:
"Heden verzend ik als postpakket 3 studies welke ik hoop droog genoeg zijn, indien
ze evenwel aan 't vel papier dat ik er uit voorzorg opleg vastkleven, zo week ze af
met lauw water. De kleinste vooral is erg ingeschoten, doe er over een dag of 8 een
eiwitje of over een maand een vernisje op om ze uit te halen. Ik zend ze u om even
een kijkje te laten nemen & hierna beter, hoor."
Wat lezen we hier?
"De kleinste vooral is erg ingeschoten."
Zou dit kunnen slaan op "Plaggenhut met stokken"?
Met "ingeschoten" wordt bedoeld het krimpen en dof worden van de verf. Dat vooral de kleinste
van de drie erg ingeschoten is duidt erop dat deze waarschijnlijk het eerst geschilderd is omdat
Vincent noodgedwongen van één en dezelfde voorraad verf gebruik moest maken. In Hoogeveen
kon hij geen verf kopen. Het schilderij "Plaggenhut met stokken" is het eerst geschilderde werk.
De verf van "Plaggenhut met stokken" is gerimpeld/vervormd. Alsof het drogen te snel gegaan is
waardoor overmatige krimp opgetreden is.
Met betrekking tot
"kleinste"
:
Na analyse van de paneelafmetingen (zie Paneel / Afmetingen), komt naar voren
dat "Plaggenhut met stokken" precies dezelfde afmetingen heeft als de kleinste
werken uit de Drentse periode.
Omdat de brief zo'n twee weken na aankomst in Hoogeveen geschreven is kan
de verf amper genoeg droog geweest zjn voor transport.
Conclusie:
(Uit brief 392 [327]).
Ook deze brieftekst sluit "Plaggenhut met stokken" niet uit als zijnde
'de eerste studie', integendeel.
Plaggenhut met stokken & Vincent van Gogh - door Carl & Ans 2003-2005.
| 
De brieven
