Drager / Afmetingen

Na het maken van de röntgenfoto's heb ik het schilderijtje uit zijn lijst verwijderd teneinde meer te weten te komen omtrent de toegepaste drager en steundrager.
Tot dusverre was niet meer bekend dan op onderstaande foto van de achterkant van het schilderij te zien is.

De drager bleek doek (canvas) te zijn wat rechtstreeks op het paneeltje, de steundrager geplakt is.

Drager
De verf op de drager (het doek) loopt helemaal door tot aan de randen. Er is ook geen zelfkant zichtbaar zodat aangenomen mag worden dat de randen van het doek afgesneden zijn.
Het doek is enkele millimeters kleiner dan het paneeltje.
De geschilderde randen vielen enkele millimeters in de sponning van de lijst waardoor de verf ter plekke (zwaar) beschadigd is. De verf van de randen is helderder van kleur, waarschijnlijk doordat hier minder vuil en licht bij kon komen.

Om de doeksoort te kunnen bepalen heb ik een klein hoekje van deze toch al beschadigde rand afgesneden. De verf bleek enorm hard en bros te zijn. Zelfs met een chirurgenmes was er bijna niet doorheen te komen. Van dit kleine proefstukje heb ik vervolgens de verflagen verwijderd zodat het doek zichtbaar werd. Omdat het maar een klein proefstukje betreft is de exacte doeksoort lastig te bepalen. Deze komt in de buurt van ca. 15 x 15 draden per cm.
De binding is een zogenaamde platbinding, ook wel lakenbinding of linnenbinding genoemd. Alle drie benamingen voor het meest eenvoudige weefsoort waarbij de ketting- en inslagdraden elkaar om en om kruisen.
Ik kan het niet goed zien maar het weefsel lijkt te zijn voorzien van een grondering. De kleur is grauw wit.

Steundrager
Het materiaal van het paneeltje, de steundrager, lijkt karton(board) te zijn. De kleur is bruin en de dikte is ca. 5 mm. De structuur is vezelachtig.
Verder is er weinig specifieks aan de steundrager te ontdekken.

Teneinde te onderzoeken of in bovenstaande een reden gevonden kan worden dat het schilderijtje niet de "eerste studie" kan zijn heb ik onderzocht wat voor dragers Van Gogh in Drenthe (en rondom deze periode) toepaste.
In grote lijnen komt het erop neer dat Vincent, voordat hij naar Drenthe vertrok, voornamelijk op papier schilderde. Dit, vanwege de hoge prijs van schildersdoek.
Met zijn vertrek naar Drenthe was voor hem de tijd gekomen voor een meer professionele aanpak, schilderen op doek hoorde daarbij.
Er waren destijds kant-en-klare schilderpaneeltjes in standaardmaten te koop, bestaande uit geprepareerd doek op paneel, maar Vincent maakte hier geen gebruik van vanwege de hoge kosten. Hij kocht doek per meter en sneed dit zelf op de gewenste maat.

Van de zes bekende Drentse werken zijn er drie diepgaand onderzocht door het Van Gogh Museum. Deze drie Drentse werken hebben alle dezelfde doeksoort als drager, doek 20x17.
De steundrager van één werk is karton, de tweede (mogelijk) karton en de derde een spieraam.
Aangezien de doeksoort 20x17 niet overeenkomt met de doeksoort van "Plaggenhut met stokken" - ca. 15x15 - dacht ik eindelijk een argument te hebben waarom "Plaggenhut met stokken" niet van Van Gogh kan zijn.
Deze conclusie bleek echter voorbarig te zijn.

Toen Vincent naar Drenthe vertrok had hij zeer weinig materiaal bij zich. Pas nadat hij geld gekregen had van Theo kon hij nieuw materiaal bestellen wat uit Den Haag moest komen. Dit nieuwe materiaal arriveerde vlak voordat hij naar de oosthoek van Drenthe vertrok. De drie genoemde werken op doek 20x17 zijn alle drie gemaakt nadat hij het nieuwe materiaal had ontvangen. De werken van vóór zijn vertrek naar de oosthoek zijn dus gemaakt op materiaal wat hij reeds bij zich had. Gezien de neiging tot "een meer professionele aanpak" mag verwacht worden dat de eerste studies in Drenthe gemaakt zijn op doek maar zeker is dit niet.
Dat de (eventuele) doeksoort toegepast voor de eerste studies in Drenthe afwijkend is t.o.v. de later gebruikte doeksoort is zodoende zeer wel mogelijk. Helaas zijn alle Drentse werken, gemaakt vóór het vertrek naar de oosthoek, verloren gegaan, zodat vergelijking niet mogelijk is.

De 6 bekende schilderijen (exclusief de minstens 7 die "verdwenen" zijn) die Vincent in Drenthe gemaakt heeft, hebben de volgende drager:

- "Boerenhuizen" : .....................................doek op karton(?)
- "Twee vrouwen in het veen werkend" : .doek op spieraam
- "Landschap in de schemering" : ...........karton op paneel
- "Turfschuit met twee figuren" : ...............doek op paneel
- "Boer, onkruid verbrandend" : ...............doek op paneel
- "Huisje met hopen turf" : .........................doek op karton

Van bovenstaande werken zijn alleen de vetgedrukte met zekerheid correct. Bij de andere werken kan "paneel" net zo goed "karton" blijken te zijn.

Resumerend kan gesteld worden dat de drager en steun- drager van "Plaggenhut met stokken" - doek op karton - niet uitsluit dat het werk "de eerste studie" is. De toegepaste materialen komen overeen met wat, op basis van de huidige en beperkte kennis, verwacht kan worden van Van Gogh's Drentse studies.

Afmetingen
De afmetingen van het paneel zijn 34,5 x 26,5 cm. Om te zien of deze afmetingen nog een aanwijzing konden verschaffen heb ik de afmetingen geanalyseerd van de Drentse werken. Tevens heb ik in deze analyse de afmetingen van werken van net vóór, en net ná, de Drentse periode meegenomen.
Het resultaat is afgebeeld in onderstaande grafiek.

Wat opvalt uit de grafiek is de uniformiteit in afmetingen van de Drentse werken.
Het is overduidelijk dat de schilderijen van vlak voor en vlak na de Drentse periode een grote verscheidenheid aan afmetingen te zien geven.

Waarom de Drentse werken van dezelfde afmetingen zijn (ca. 55 x 35 cm en 35 x 28 cm) is mij niet bekend. Wel is duidelijk dat de tweede maat verkregen wordt door de eerste maat te halveren. Dit duidt op een zekere standaardisatie.
Mogelijk beschikte Van Gogh over doek met een rolbreedte van 55 cm of was zijn veldezel van deze afmetingen.
Dat hij in Drenthe gebruik maakte van zijn schilderkist (zie illustratie hiernaast) ligt niet voor de hand aangezien hij kort voor zijn vertrek naar Drenthe een veldezel kocht.


Plaatsen we de afmetingen van het schilderij "Plaggenhut met stokken" in de grafiek (de rode stippen) dan blijkt dat het schilderij ook qua afmetingen perfect bij overige Drentse werken past.


Nog een aanwijzing over het materiaal van 'de eerste studie' kunnen we misschien in het volgende vinden:
Hier citeer ik een stukje tekst uit het boek "Vincent van Gogh Schilderijen" van het Van Gogh Museum.

"Vanuit Nuenen verstuurde hij op 13 februari 1884
'3 paneeltjes', die eveneens uit Drenthe afkomstig moeten zijn, gezien zijn latere mededeling dat hij zich niet geroepen voelde om Theo 'de studies van hier [d.w.z. Nuenen] te sturen'.
Welke werken dit waren is onbekend. Geen van de bewaard gebleven schilderijen is op paneel."

Maar wat wordt bedoeld met "paneel"? Beschouwde Vincent een steundrager van karton misschien als "paneel" en het Van Gogh Museum niet?

Plaggenhut met stokken & Vincent van Gogh - door Carl & Ans 2003-2005.

Voorzichtigheid dient betracht te worden bij de benamingen "karton", "board" en "paneel". Lang niet altijd is met zekerheid te zeggen wat er bedoeld wordt. Wat de één "paneel" noemt kan door de ander omschreven worden als "karton" of "board".

De gegevens qua drager in de oeuvre-catalogi stemmen niet altijd overeen met de werkelijkheid. Ook is van vele werken bekend dat zij in een later stadium voorzien zijn van nieuwe steundragers. De enige gegevens die echt betrouwbaar lijken te zijn komen van het Van Gogh Museum.
Voor wat betreft de drentse werken zijn er slechts drie (van de zes) uitgebreid onderzocht.

Oeuvrecatalogi vermelden "Boer, onkruid verbrandend", als zijnde "op paneel".
Volgens het Van Gogh Museum berust dit op een misverstand en is het werk "doek op paneel".

Grafiek full-size

"Zelfportret in een landschap" (detail)
geschilderd door
H. v.d. Sande Bakhuyzen
Gehele schilderij